Pim de Vos

Lessen uit Lucia de B

Share

De vrijspraak van Lucia de B. was kantje boord. Ze was eerder door diverse gerechtelijke instanties schuldig bevonden aan vier moorden en drie pogingen tot moord. Lucia was verpleegkundige in een Haags kinderziekenhuis en werd op 13 december 2001 gearresteerd naar aanleiding van een melding van haar werkgever van onnatuurlijk overlijden van een patiëntje. De patholoog-anatoom van het ziekenhuis dacht dat “vermoedelijk een middel of een stof aan het kind was toegediend, kennelijk om het leven te beëindigen”. Daarmee begon de ellende.

De verpleegkundige werd vervolgens beschuldigd van dertien moorden en vijf pogingen tot moord. Zij is door een hel gegaan en werd uiteindelijk op 14 april 2010 vrijgesproken. Dat ze in vrijgesproken en is ontkomen aan een levenslange gevangenisstraf, is een even bizarre als toevallige uitkomst. Als niet een kleine groep van mensen in haar onschuld was blijven geloven, was er geen onderzoek gekomen van de Commissie evaluatie afgesloten strafzaken en had Lucia voor de rest van haar leven in de gevangenis gezeten.
Wat kunnen we van dit huiveringwekkende scenario leren? In elk geval dat ziekenhuisdirecties, rechercheurs, officieren van Justitie en rechters moeten oppassen voor vooroordelen, een tunnelvisie, wat schakelbewijs wordt genoemd, statistisch bewijs, roddel en achterklap. Ook vormen deskundigen een groot risico. Ook al omdat de bij zo’n rechtszaak betrokken juristen alfa’s zijn en dus moeten afgaan op het oordeel van deskundigen over de oorzaak van overlijden.

De zaak maakt ook duidelijk dat deskundigen de rechter helemaal verkeerd kunnen voorlichten. Pas na acht jaar procederen waren nieuwe deskundigen het erover eens dat het wetenschappelijk niet verantwoord is om in een situatie van een onverwacht en “onverklaarbaar” overlijden, menselijk handelen als oorzaak aan te nemen zonder dat ondermeer obductie heeft plaatsgevonden.

Hoe is het in godsnaam mogelijk dat deze vrouw tot drie keer toe voor meervoudige moord is veroordeeld? Kennelijk was het beeld ontstaan van een verpleegkundige die prostituee was geweest en had gejokt over haar “highschool” diploma en dus wel fout moest zijn, temeer omdat Lucia het in haar dagboeken heeft gehad over haar “compulsie”. Volgens het Haagse gerechtshof zou dat kunnen duiden op een drang tot het doden van patiënten, terwijl volgens Lucia deze compulsie bestond uit het leggen van Tarotkaarten. Een grappig detail: het gerechtshof heeft in het arrest waarbij ze werd vrijgesproken bevolen haar de tarotkaarten terug te geven.

Deze verschrikkelijke zaak maakt duidelijk dat ook een ziekenhuis, verpleeg- of verzorginginstelling in grote problemen kan komen door op zich ongetwijfeld goed bedoelde geruchten en verdenkingen. Het risico zou kunnen bestaan dat het management geen aangifte meer durft te doen als een arts of en verpleegkundige wordt verdacht van medisch falen of, nog erger, het opzettelijk doden van patiënten.

De positie van de instelling en de betrokken medewerkers kan vanuit verschillende juridische perspectieven worden bezien. Als er een reële verdenking is (maar wat is reëel na Lucia de B.?), is de directie tot aangifte verplicht, zowel bij de Inspectie als bij de politie. De positie van een nachtzuster of zaalarts en andere hulpverleners die in één-op-één situaties de zorg voor patiënten hebben, is niet altijd te benijden. Je zult maar de pech hebben dat op jouw afdeling in een maand relatief veel sterfgevallen zijn, door bijvoorbeeld apneu. Op afdelingen waar ernstig zieke en bejaarde patiënten behandeld worden, is de kans op overlijden vanzelfsprekend veel groter dan op de kraamafdeling of op de verpleegafdeling van orthopedische patiënten.
Als de zaak Lucia de B. ons iets geleerd heeft, is het wel dat je moet oppassen voor onterechte beschuldigingen.

Ook bezien vanuit het arbeidsrecht loopt de instelling een groot risico. Zodra de verdenking bestaat dat er sprake is van ernstige schuld of opzet aan het overlijden van een patiënt, zal een beslissing moeten worden genomen over het al dan niet schorsen of ontslaan van de betrokkene, op staande voet of via een ontbindingsprocedure. De directie wil vanzelfsprekend de andere patiënten niet blootstellen aan de mogelijkheid dat ook zij het slachtoffer worden van deze medewerker. Wanneer het om een zelfstandig gevestigde specialist gaat, zal een beslissing genomen moeten worden over het contract met de betrokkene of zijn maatschap. Dat kan leiden tot lastige dilemma’s. Niets doen of ingrijpen, wat moet je doen? Een achteraf onterecht gebleken schorsing of ontslag kan ook al door het diffamerend karakter ervan, tot hoge schadeclaims leiden. Maar dat mag geen reden zijn om stil te zitten waar ingrijpen geboden lijkt. Het gevaar van de zaak Lucia de B. is dat ziekenhuisdirecties in geval van verdachte situaties niet meer durven op te treden. Hoe dan ook, zorgvuldigheid is uiterst belangrijk. Het patiëntenbelang behoort zorgvuldig te worden afgewogen tegen het belang van de betrokken medewerker, die zoals nu gebleken is, volstrekt onschuldig kan zijn.

laatst aangepast op: 12-07-2010 om 10:39:04